हिउँदे वर्षाको अपेक्षित समय बितिसक्दा पनि पर्याप्त वर्षा नहुँदा नेपालमा वायु प्रदूषणको अवस्था दिनानुदिन गम्भीर बन्दै गएको छ। पुस महिना आधाभन्दा बढी बितिसक्दा समेत प्रभावकारी वर्षाको कुनै संकेत नदेखिएको जल तथा मौसम विज्ञान विभागले जनाएको छ। विभागका अनुसार केही समयका लागि पश्चिमी वायुले पातलो बादल भित्र्याए पनि त्यसले उल्लेखनीय वर्षा गराउने सम्भावना न्यून रहेको छ।
मौसमविद् गोविन्द झाका अनुसार यसपटक सक्रिय पश्चिमी वायु सुक्खा प्रकृतिको रहेकाले त्यससँगै धुलोका सूक्ष्म कण नेपाल भित्रिने सम्भावना उच्च छ। “उच्च पहाडी क्षेत्रका एक–दुई स्थानमा फाट्टफुट्ट वर्षा भए पनि अन्य भूभागमा उल्लेखनीय पानी पर्ने अवस्था देखिँदैन,” उहाँले जानकारी दिनुभयो। यद्यपि गण्डकी र कर्णाली क्षेत्रका उच्च हिमाली भेगमा भने सीमित हिमपात हुने अनुमान गरिएको छ।
पूर्वी हिमाली क्षेत्र भने सुक्खा नै रहने भएकाले भारततर्फबाट थप प्रदूषणयुक्त वायु नेपालका विभिन्न भूभागमा प्रवेश गरिरहेको मौसमविद्हरूले बताएका छन्। यसैबीच आन्तरिक प्रदूषणसमेत उच्च रहँदा काठमाडौँ उपत्यकासहित देशका विभिन्न स्थानमा बिहान र साँझ हुस्सु तथा तुवाँलो बाक्लिँदै गएको छ, जसका कारण घाम राम्रोसँग नदेखिने अवस्था बढ्दो क्रममा रहेको छ।
तराई क्षेत्रमा सुक्खा चिसोसँगै हुस्सु अझ घना हुने सम्भावना रहेको उल्लेख गर्दै मौसमविद् झाले बङ्गलादेश र भारत हुँदै नेपालसम्म आकाशमा हुस्सु र तुवाँलोको तह फैलिएको जानकारी दिनुभयो। जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको परम्परागत प्रवृत्ति परिवर्तन हुँदै जाँदा हिउँदे वर्षा पछाडि सरेको अनुमान मौसमविद्हरूको रहेको छ।
वातावरण विभागका वातावरण निरीक्षक गोविन्द्र लामिछानेका अनुसार समयमा वर्षा नहुँदा तल्लो वायुमण्डलमा रहेका धुलो र धुवाँ जमिनमा खस्न नसकी थपिँदै जान्छन्। “यसले सूर्यको किरण पृथ्वीमा सहज रूपमा पुग्न नदिई हुस्सु र तुवाँलो बाक्लो बनाउँछ, जसका कारण प्रदूषित चिसोले जनजीवन तथा स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्याउँछ,” उहाँले बताउनुभयो। विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरूले प्रदूषित चिसो मानव स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त हानिकारक हुने पुष्टि गरिसकेका छन्।
पछिल्लो २४ घण्टाको वायु गुणस्तर अनुगमन अनुसार काठमाडौँको रत्नपार्क क्षेत्रमा वायु गुणस्तर सूचक (AQI) १६२ भन्दा माथि पुगेको छ, जुन अति खतरनाक तहमा पर्छ। शङ्खपार्क, भक्तपुर र खुमलटारमा पनि प्रदूषणको स्तर उच्च रहेको छ भने देशका अधिकांश भूभागमा सूचक १०० भन्दा माथि नै रहेको देखिएको छ। प्रतिघण्टा मापनअनुसार सुर्खेतमा सबैभन्दा बढी १७० सूचक मापन गरिएको छ।
वातावरण विभागका अनुसार घना बस्ती भएका सहरहरू प्रदूषणको चपेटामा बढी पर्ने गरेका छन्। काठमाडौँ उपत्यका हाल सबैभन्दा बढी प्रदूषित क्षेत्रका रूपमा चिनिएको छ। थप प्रदूषण नियन्त्रणका लागि विभागले डिजेल तथा पेट्रोलबाट चल्ने सवारी साधनको सडक परीक्षण तीव्र बनाएको छ भने कृषिजन्य अवशेष व्यवस्थापनका लागि जनचेतनामूलक कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गरिरहेको छ।
जाडोयाममा तराई क्षेत्रमा घुर तथा दाउराको आगो ताप्ने र सहरमा टायर बाल्ने जस्ता अभ्यासले प्रदूषण बढाउने भएकाले यस्ता गतिविधि निरुत्साहित गर्न विभागले आग्रह गरेको छ। साथै, अत्यधिक चिसो र प्रदूषणको अवस्थामा सम्भव भएसम्म घरभित्रै न्यानो भएर बस्न सुझाव दिइएको छ।
पुराना सवारी साधन विस्थापनसम्बन्धी नीति प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन नहुँदा पनि वायुमण्डलमा धुवाँ र धुलो बढिरहेको वातावरणविद्हरूको भनाइ छ। चिकित्सकहरूका अनुसार प्रदूषणयुक्त चिसोले विशेष गरी बालबालिका, गर्भवती महिला, वृद्धवृद्धा तथा दीर्घरोगीहरूलाई बढी जोखिममा पार्ने गरेको छ।
